Hittestress op het werk: risico’s en oplossingen

Tijdens warme zomerdagen lopen de temperaturen op veel werkplekken snel op. Niet alleen buiten, maar ook binnen, bijvoorbeeld in productiehallen, magazijnen, bakkerijen en technische ruimtes. Hittestress kan leiden tot vermoeidheid, concentratieverlies en gezondheidsklachten.

Het voorkomen van hittestress vraagt om verschillende maatregelen. Daarbij gaat het om onder andere:

• Ventilatie
• Voldoende drinkmomenten
• Aangepaste werktijden
• Persoonlijke beschermingsmiddelen, zoals koelvesten

Wat is hittestress?

Hittestress is de totale warmtebelasting waaraan een werknemer wordt blootgesteld. Daarbij gaat het niet alleen om de buitentemperatuur, maar ook om:

• Zoninstraling
• Luchtvochtigheid
• Wind
• Lichamelijke inspanning
• Beschermende kleding
• Warmteproducerende machines

TNO omschrijft warmtestress als de combinatie van omgevingsfactoren, fysieke inspanning en gedragen kleding die leidt tot een toename van warmteopslag in het lichaam. Het lichaam probeert de overtollige warmte kwijt te raken door meer te zweten en de bloedvaten te verwijden. Lukt dat onvoldoende, dan kunnen klachten ontstaan.

Oorzaken van hittestress

Hittebelasting ontstaat niet alleen tijdens werken in de volle zon. Ook binnen kunnen de temperaturen flink oplopen. Bijvoorbeeld in productieruimtes, bakkerijen, industriële keukens, technische ruimtes, metaalverwerkende bedrijven of magazijnen onder golfplaten daken.

Werknemers die nog niet gewend zijn aan warme werkomstandigheden zijn gevoeliger voor warmtestress. Daarom verdienen nieuwe medewerkers en werknemers die terugkeren na vakantie of ziekte extra aandacht tijdens warme periodes.

Bij werkzaamheden in de buitenlucht draait het niet alleen om warmte. Ook langdurige blootstelling aan zonlicht en uv-straling kan risico’s met zich meebrengen. Veiligheidsbrillen met uv-bescherming helpen de ogen te beschermen tegen schadelijke uv-straling en fel zonlicht tijdens buitenwerk.

Daarnaast kunnen persoonlijke beschermingsmiddelen de thermische belasting beïnvloeden. Beschermende kleding, schorten, chemiepakken of andere afsluitende PBM’s beperken soms de natuurlijke afvoer van lichaamswarmte. Daardoor kan het lichaam sneller oververhit raken.

Branches en sectoren waarin hittestress veel voorkomt

Hittestress kan in vrijwel iedere sector voorkomen, maar komt vooral voor bij werkzaamheden in warme omstandigheden. Het risico neemt verder toe bij zware fysieke inspanning en het dragen van beschermende kleding. Denk bijvoorbeeld aan:

• Bouw en infrastructuur
• Industrie en productie
• Logistiek en transport
• Land- en tuinbouw
• Openbare diensten
• Hulpdiensten en defensie
• Zorg en dienstverlening
• Energie en techniek

Vooral bij zwaar werk in warme omstandigheden neemt het risico op hittestress toe. Dat geldt zeker wanneer medewerkers beschermende kleding dragen of in de volle zon werken. Daarom nemen veel organisaties extra maatregelen om warmtebelasting te beperken.

Verschijnselen en gevaren van hittestress

Klachten worden vaak afgedaan als “een warme dag” of vermoeidheid, terwijl ze juist een eerste signaal van oververhitting kunnen zijn. Veel voorkomende symptomen zijn:

• Dorst
• Overmatig zweten
• Vermoeidheid
• Hoofdpijn
• Duizeligheid
• Concentratieverlies
• Misselijkheid
• Spierkrampen
• Verminderde alertheid

De gevolgen gaan verder dan alleen lichamelijke klachten. Werknemers die oververhit raken maken vaker fouten, reageren trager en lopen een groter risico op arbeidsongevallen. Dat zie je vooral bij werkzaamheden met machines, voertuigen, messen of andere risicovolle arbeidsmiddelen.

Bij aanhoudende hitte of langdurige warmtebelasting kunnen de klachten verder toenemen. In ernstige gevallen kan het leiden tot warmte-uitputting, warmtestuwing, uitdroging, flauwvallen of zelfs een hitteberoerte. Ook mensen met bestaande hart- en vaatproblemen kunnen extra kwetsbaar zijn.

De Nederlandse Arbeidsinspectie noemt hittebelasting een groeiend arbeidsrisico dat meer aandacht verdient binnen het arbobeleid.

Oplossingen: voorkomen en koelen

Veel organisaties combineren verschillende maatregelen om warmtebelasting te beperken. Denk aan:

• Extra drinkmomenten
• Rustpauzes en werk-rustschema’s
• Ventilatie, luchtverplaatsing en afzuiging
• Aangepaste werktijden
• Vermindering van zware fysieke inspanning
• Hittebronnen afschermen of isoleren
• Schaduwvoorzieningen
• Koelruimtes
• Verkoelende PBM’s, zoals koelvesten

Het Arboportaal noemt onder andere hittebeleid, aangepaste werktijden, ventilatie, geschikte werkkleding en voldoende drinkvoorzieningen als belangrijke maatregelen om warmtebelasting te beperken.

Koelvesten als hulpmiddel tegen warmtebelasting

Soms is het gewoon niet mogelijk om de temperatuur voldoende te verlagen. Denk aan buitenwerk, productiehallen, logistieke processen of werkzaamheden met beschermende kleding. In zulke gevallen zijn koelvesten mogelijk een oplossing.

Een koelvest helpt het lichaam warmte af te voeren waardoor de lichaamstemperatuur minder snel stijgt. Daardoor werken mensen tijdens warme omstandigheden langer comfortabel. Vooral als beschermende kleding verplicht is of de temperatuur op de werkplek moeilijk te beïnvloeden is, kunnen koelvesten een groot verschil maken.

Koelvesten worden onder meer gebruikt in de logistiek, industrie, bouw, voedingsmiddelenindustrie, zuivelindustrie, farmaceutische sector en technische dienstverlening.

Hoe werkt een koelvest?

Er zijn verschillende koeltechnieken beschikbaar voor koelvesten. Welke oplossing het meest geschikt is, hangt af van de werkomstandigheden en de werkzaamheden. Dit zijn de meest voorkomende systemen:

• Fase-overgangsmateriaal (PCM)
  Deze koelvesten bevatten speciale koelelementen die gedurende langere tijd een constante temperatuur afgeven. Hierdoor ontstaat een gecontroleerd verkoelend effect zonder dat het lichaam wordt blootgesteld aan extreme kou.
• Verdampingskoeling
  Bij verdampingskoeling wordt water opgenomen in het vest. Tijdens het verdampen van dit vocht ontstaat een verkoelend effect. Dit type wordt veel gebruikt bij werkzaamheden in droge en warme omstandigheden.
• Actieve koelsystemen
  Binnen specifieke industriële toepassingen worden ook actieve koelvesten toegepast die gebruikmaken van circulerende lucht of vloeistofkoeling.

De keuze voor een bepaald systeem hangt af van de werkomgeving, de duur van de werkzaamheden en de overige PBM’s die worden gedragen.

Verplichtingen van werkgevers

Werkgevers zijn verantwoordelijk voor een veilige en gezonde werkomgeving. Bij verhoogde warmtebelasting is het belangrijk om maatregelen te treffen, zoals:

• Een hitteprotocol of hitteplan
• Aanpassing van werktijden
• Extra pauzes
• Voldoende drinkwater
• Ventilatie of koeling
• Geschikte werkkleding
• Inzet van verkoelende PBM’s zoals koelvesten
• Voorlichting over risico’s, signalen en maatregelen bij hitte

Welke maatregelen geschikt zijn, verschilt per sector, werkzaamheden en werkomgeving. Deze maatregelen worden ook genoemd door het Arboportaal, de SER en andere arbodeskundigen.

Dat is niet alleen belangrijk om gezondheidsklachten te voorkomen. Warmtebelasting kan ook leiden tot verminderde productiviteit, een lager reactievermogen en een grotere kans op fouten en incidenten op de werkvloer.

Wat zegt de Arbowet over werken in de hitte?

De Nederlandse wetgeving noemt geen exacte maximumtemperatuur voor werkplekken. Werkgevers hebben wel een wettelijke zorgplicht. Volgens het Arboportaal over werken in de warmte mogen klimatologische omstandigheden geen schade aan de gezondheid van werknemers veroorzaken. Daarnaast moet het risico op warmtebelasting worden meegenomen binnen de Risico-Inventarisatie en -Evaluatie (RI&E).

Daarbij wordt niet alleen gekeken naar de temperatuur. Ook factoren zoals luchtvochtigheid, zoninstraling, luchtverplaatsing, fysieke inspanning en gedragen beschermende kleding bepalen hoe groot de warmtebelasting daadwerkelijk is. De SER benadrukt dat werkgevers deze factoren gezamenlijk moeten beoordelen.

Wat is hittestress?

Hittestress ontstaat wanneer het lichaam meer warmte opneemt of produceert dan het kan afvoeren. Hierdoor stijgt de lichaamstemperatuur en moet het lichaam harder werken om af te koelen. Oververhitting wordt niet alleen veroorzaakt door hoge buitentemperaturen. Ook factoren zoals luchtvochtigheid, zoninstraling, wind, fysieke inspanning, beschermende kleding en warmtebronnen op de werkplek spelen een rol.

Wat zijn de symptomen van hittestress?

De eerste signalen van hittebelasting worden niet altijd direct herkend. Veel voorkomende klachten zijn dorst, overmatig zweten, vermoeidheid, hoofdpijn, duizeligheid, concentratieverlies, misselijkheid en spierkrampen.

Wanneer de lichaamstemperatuur verder stijgt, kunnen ernstigere gezondheidsproblemen ontstaan, zoals warmte-uitputting, warmtestuwing, flauwvallen of een hitteberoerte. Ook neemt het risico op fouten, verminderde alertheid en arbeidsongevallen toe.

Werkgevers hebben volgens de Arbowet een zorgplicht en moeten maatregelen nemen wanneer werknemers worden blootgesteld aan warmtebelasting. Er bestaat geen wettelijke maximumtemperatuur voor werkplekken, maar werkgevers moeten voorkomen dat de temperatuur leidt tot gezondheidsklachten of gezondheidsschade.

Afhankelijk van de situatie kunnen maatregelen bestaan uit aangepaste werktijden, extra pauzes, voldoende drinkwater, ventilatie, schaduwvoorzieningen, koelruimtes of verkoelende persoonlijke beschermingsmiddelen zoals koelvesten. Ook moet het risico op warmtebelasting worden meegenomen in de RI&E.